Ergotherapie en geestelijke gezondheidszorg in Perú

Om ervaring op te doen met de gezondheidszorg in Moyobamba, was er contact gezocht met een dokter die hoofd is van een kliniek voor geestelijke gezondheidszorg, het Centro Salud Mental. Het heeft een kleine apotheek en een heel aantal psychologen in dienst. Waarvan er maar een paar echt werken als psycholoog. Zo is er een psychologe die de leider is van de kliniek, zij ziet eigenlijk geen patiënten(1). Er zijn 2 psychologen die iets afweten van rehabilitatie en werken als 'ergotherapeut'.  

Ik liep mee met Fanny(2), een psychologe, die werkt in rehabilitatie. Ik kwam er al snel achter dat deze dame behoorlijk chaotisch werkt en weinig patiënten zag. Ze stuurde mij meteen de 2e dag alleen op pad naar een jongetje van 5 jaar met een ernstige autismespectrumstoornis. Ook de volgende dag ging ik in mijn eentje op huisbezoek bij een zeer arm, jong meisje met ernstige cerebrale parese.  
Een andere ochtend kwam er een patiënt in de kliniek die lijdt aan schizofrenie en een puzzel moest maken. Fanny gooide de puzzelstukjes op tafel, gaf wat instructies aan het familielid en verdween. Ik zag met verdriet dat het de patiënt niet lukte om een zeer eenvoudige kinderpuzzel op te lossen. Fanny kwam weer terug, wierp een blik op de puzzel en zei tegen het familielid dat het heel goed is om dit elke dag een poosje te oefenen. Ze gaf de patiënt bewegingsoefeningetjes mee en een paar mandala-kleurplaten.  
Een andere patiënt met schizofrenie moest een dagschema invullen. Ze kreeg een blaadje voorgelegd en Fanny verdween. De dame raakte volledig de weg kwijt in het schema. Haalde tijden en dagen door elkaar. Ik kon het niet aanzien en heb een nieuw blaadje gepakt, bracht er structuur in en dag voor dag vulden wij het schema in.  
Ik heb maar kort met Fanny samengewerkt, zij had al snel 2 weken vrij en roosterde mij in op de school voor speciaal onderwijs. 

Na verloop van tijd wilde de dokter weten hoe het ging met mij op het Centro. Toen hij hoorde dat ik eigenlijk alleen op de school kwam, werd hij heel boos. Er komen namelijk zo'n 200 patiënten naar het Centro van wie zeker 80% ergotherapie nodig heeft. Tja, dan moet hij met zijn boosheid naar de leider van de kliniek, want zij had haar goedkeuring gegeven. 
Ik zou weer naar het Centro gaan en met psychologe Jimena meelopen, die ook op rehabilitatie werkt. Zij had een stagiaire-psychologe. Er zouden patiënten komen met schizofrenie. Bij binnenkomst lieten ze mij zien wat ze die ochtend zouden gaan doen: een mandje knutselen voor ‘de dag van de vrouw’. Mij viel op dat de stagiaire de patiënten heel veel uit handen nam en dat zíj het eigenlijk was die het mandje knutselde. Er was geen echt contact tussen behandelaar en patiënt. Jimena sprak wat met het familielid die erbij was over hoe het met de patiënt gaat. Geen vragen aan de patiënt zelf. Toen het mandje klaar was, was ook de afspraak weer voorbij.  
Bij een andere patiënt gaf de stagiaire mij materialen die ik op een bepaalde volgorde kon neerleggen en de patiënt moest dat nadoen. De patiënt kreeg geen mogelijkheid om zélf te reflecteren en na te denken, want zodra hij een 'fout' maakte, werd hij terecht gewezen door de stagiaire, die meteen het 'goede' dingetje aangaf. De patiënt leerde dus op die manier eigenlijk helemaal niets. Na 1 keer werd hem gevraagd of hij het nog een keer wilde doen. 'Nee', zei hij. De stagiaire vroeg hem of hij het leuk vond en of hij zich blij voelde, een ander antwoord dan 'ja' was niet mogelijk op haar manier van vragen. De patiënt gaf haar dus ook het gewenste antwoord en dat was dat.  
Bij het overhandigen van het papieren(!) dossier, vertelde de psychologe dat de volgende patiënt er niet zo goed bij zat en niet wilde praten. Jimena nam nu zelf de leiding. Ze had een vragenlijstje voor zich toen de patiënt met haar zus binnenkwam. Jimena bekeek haar patiënt, richtte zich tot de zus en zei: 'ze praat niet hé'. Vervolgens stelde ze alle vragen aan de zus, waarbij ze ook meteen alle antwoorden al invulde voor de zus ze beantwoordde. De patiënt kreeg af en toe een sluikse, meewarige blik. De zus liet de kapotte huid met littekens zien, die de patiënt op haar benen had, door het vele plukken. Jimena schudde haar hoofd en ging weer verder met haar vragenlijst. De patiënt begon inmiddels ijverig verder te plukken. Toen de vragenlijst klaar was, zei Jimena dat deze vrouw nog niet door haar behandeld kan worden, want ze kon zo niets met haar beginnen. Ze moest eerst maar eens naar de psychiater. Jimena had niet 1 poging gedaan om contact te maken met haar patiënt.  

Ik kon inmiddels wel bijna huilen. Hoe in- en intriest is dit! Dit is geen rehabilitatie! 
Na afloop vroeg Jimena hoe ik het vond. Omdat ik als blanke, blonde Nederlander niet de betweter uit wil hangen, formuleerde ik mijn antwoorden heel voorzichtig. Ik gaf aan dat ik het patiëntcontact mis en ook voor de patiënt een terugkoppeling mis van de activiteit. Jimena glimlachte meewarig en antwoordde dat de patiënten vaak van het platteland komen en niet zoveel kennis hebben. Daarbij zien de patiënten op een ochtend veel behandelaren in de kliniek, door haar activiteiten geeft ze de patiënt even rust.  
Ik ben daarna niet meer naar het Centro geweest om mee te lopen. Het was voor mijn eigen geestelijke welzijn beter als ik niet nog meer van dit soort ochtenden zou meemaken.  

In overleg met de dokter, die ook zeer ontstemd was, heb ik nog wel een presentatie gegeven over ergotherapie en daarbij ben ik ook extra diep ingegaan op ergotherapie in de psychiatrie. Hij gaf mij de opdracht om echt te laten zien wat ze gemist hadden in het Centro door de unieke kans dat er een ergotherapeut rondliep, niet te gebruiken. De dokter was onder de indruk en had ook het idee dat we ons punt wel gemaakt hadden. De leider heb ik niet meer gezien.  

Het verschil met ‘Rehabilitatie’ in Nederland en in Perú is zeer groot. Met name op het gebied van ‘patiëntencontact’ is er ruimte voor verandering in dit Centro. 

(1): In Perú gebruiken ze de term 'patiënten' in plaats van 'cliënten', omdat deze blog over de situatie in Perú gaat, neem ik de term 'patiënten' in deze blog over. 

(2): Vanwege privacy redenen zijn de namen gefingeerd.